X
تبلیغات
رایتل
چندی درباره پیشینه زبان آذری  چاپ
تاریخ : 13 مهر 1388

منابع و مآخذ مربوط به زبان دیرین آذربایجان

دکتر منوچهر مرتضوی
(برگرفته از: روزنامه‌ی اطلاعات +)
[اشاره :تاکنون درباره لهجه‌ها و گویش‌های گوناگون زبان‌های ایرانی و به ویژه پهلوی و فارسی پژوهش‌های ارجمندی صورت گرفته است. یکی از زبان‌های مورد توجه و تحقیق، گویش آذری است که در پهنه‌ی گسترده‌ای از ایران زمین رواج داشت و هم اکنون در محدوده کمتری رواج دارد. نوشتار حاضر به قلم یکی از برجسته‌ترین ادبای آذربایجان، استاد گرانقدر دانشگاه تبریز و از معاریف نام آور کشور است که چندی ریاست دانشگاه تبریز را به عهده داشت و در ذیل با اندکی تلخیص تقدیم می‌گردد.] ........................................ :

از مجموع تحقیقاتی که تاکنون در مورد زبان آذربایجان (اعم از زبان دیرین یا زبان کنونی) به عمل آمده است، نتایج زیر گرفته می‌شود:
1ـ مردم آذربایجان در گذشته به زبانی که یکی از زبان‌های ایرانی (یا لهجه‌ای از لهجه‌های زبان ایرانی) بوده، سخن می‌گفته اند و ما این زبان را زبان آذری می‌نامیم.
2- زبان آذری مثل زبان کنونی آذربایجان و بیش از آن، دارای لهجه‌های مختلف و متعدد بوده است.
3- به شهادت جغرافی‌نویسان و دانشمندانی چون یاقوت و مسعودی و ابن حوقل و مقدسی و ابن الندیم، زبان دیرین مردم آذربایجان «آذری» یا «پهلوی» یا «فارسی» بوده است و از نوشته‌های این دانشمندان برمی‌آید که هر معنایی برای آذری قائل بشویم در هر صورت جز شعبه‌ای از شعب زبان‌های ایرانی نبوده و نوشته های حمدالله مستوفی (در نزهت القلوب) نیز، اگرچه یادی از چند قصبه ترک یا ممزوج می کند، مؤید این است که زبان عموم مردم آذربایجان پهلوی و ایرانی بوده است.
4- گویندگان آذربایجان مثل شاعران دیگر نقاط ایران به فارسی دری شعر می گفته اند؛ ولی گاهگاهی تفنن کرده به زبان محلی و لهجه آذری شهر خود نیز شعر سروده اند و این اشعار، که نمونه های آن به لهجه آذری تبریز و اردبیل و مراغه (احتمالاً) در دست است، با صرف نظر از تحریفاتی که به دست نساخ به عمل آمده و به فارسی دری نزدیک‌تر شده اند، نمونه زبان آذری یا زبان دیرین آذربایجان به شمار می روند. به عنوان نمونه‌ی اشعار آذری، می توان از غزل "همام تبریزی" و یازده دو بیتی از "شیخ صفی الدین" و سه دو بیتی از اطرافیان شیخ و یک غزل و سیزده دوبیتی از "شمس الدین محمد مغربی" و یک دوبیتی از "ماما عصمت" و یازده دوبیتی و سه غزل از "کشفی" و یک دو بیتی از "یعقوب اردبیلی" و یک دو بیتی از "عبدالقادر مراغی" یاد کرد.
5- چنان که اشاره کردیم، زبان دیرین مردم آذربایجان آذری، از شعب زبان ایرانی، بوده و همان طور که زبان کنونی آذربایجان دارای لهجه های متعدد است و زبان مردم تبریز با زبان مردم اردبیل و مراغه از لحاظ طرز تلفظ و بعضی واژه های اختصاصی یا اصطلاحی تفاوت‌هایی دارد، زبان آذری نیز شعب متعدد داشته است و مردم شهرها و ده‌های آذربایجان به لهجه های گوناگون این زبان سخن می گفته اند و به نظر می رسد اختلافی که بین لهجه های فرعی زبان کنونی آذربایجان وجود دارد، معلول اختلافی باشد که بین لهجه های زبان دیرین مردم نقاط مختلف این سامان وجود داشته.
6- تسلط قوم مغول و حکومت ایلخانان در آذربایجان، برخلاف تصور گروهی که آن قوم را تغییر دهنده زبان ایرانی مردم آذربایجان و مروج زبان ترکی می دانند، موجب تغییر زبان آذربایجان نبوده است و منطقاً نیز نمی بایست تسلط قوم مغول که متکلم به زبان مغولی بودند، موجب غلبه زبان دیگر (یعنی ترکی) بشود. چنین به نظر می رسد که تاثیر تسلط مغول از لحاظ زبان محدود به ورود مقداری لغات مغولی و اصطلاحات دیوانی، که در کتاب‌های دوره مغول و بعد از آن دیده می شود، بوده است و اگر تسلط مغول کمکی به غلبه و رواج زبان ترکی کرده باشد، جز این نخواهد بود که مسلماً تسلط قوم مغول که از هر حیث به ترکان نزدیک‌تر از ایرانیان بودند، بر نفوذ ترکان و اهمیت زبان آنان افزود و عوامل ایرانی را که در برابر توسعه تدریجی زبان اقلیت نیرومند ترک در این سرزمین مقاومت می کردند، تضعیف کرد و به طور غیرمستقیم زمینه مساعد و مناسبی برای نفوذ و توسعه زبان بیگانه ایجاد کرد.
7- مقارن تشکیل سلسله صفویه، زبان ترکی در آذربایجان جانشین زبان آذری شد و رسمیت زبان ترکی در دربار صفویه و نفوذ و تقرب ترکان در پیشگاه سلطان صفوی و عوامل دیگر موجب شد که زبان ایرانی مردم این سامان جای خود را به زبان بیگانه ترکی بسپارد.
8- اگر اصطلاحات و عبارات اناث و اعیان و اجلاف تبریز که در چهارده فصل پایان «رساله مولانا روحی انارجانی» آمده، مربوط به زمان تالیف رساله مذکور و زبان مردم تبریز در پایان سده دهم و آغاز سده یازدهم هجری باشد، معلوم می شود که تا زمان سلطان محمد خدابنده و حمزه میرزای صفوی هنوز کار زبان آذری یکسره نشده بود و اناث و اعیان و اجلاف تبریز به زبان آذری سخن می گفتند؛ ولی البته این رساله باید با دقت کامل مورد تحقیق قرار گیرد و از لحاظ زبان شناسی و مقایسه با آثار دیگری از زبان آذری که در دست است و همچنین از این لحاظ که آیا در زمان تالیف رساله مردم تبریز به همین زبان سخن می گفته اند یا اینکه این زبان مربوط به زمان‌های گذشته است بررسی شود (1).
9- اگرچه زبان آذربایجان عوض شد و در عهد سلاطین صفوی که بانی وحدت سیاسی و مذهبی ایران بودند آسیبی بزرگ به وحدت زبان ایران وارد آمد ولی زبان آذری یک باره و سراسر از بین نرفت، بلکه مواد لفظی و معنوی زبان دیرین آذربایجان در زبان کنونی باقی است و زمینه ایرانی زبان آذری در زبان کنونی آذربایجان کاملا جلوه‌گر می باشد.
10- در زبان کنونی آذربایجان واژه های آذری و فارسی (به طور کلی ایرانی) فراوان است و تقریبا همه‌ی نا‌م‌های پیشه ها و اصطلاحات کشاورزی و دامداری و خانه داری و صدی هشتاد اعلام جغرافیایی و اسامی امکنه آذربایجان ایرانی و فارسی می باشد و لغات ترکی زبان آذربایجان بیش از سی درصد مجموع لغات این زبان را شامل نیست.
11- علاوه بر واژه ها و اصطلاحات ایرانی (آذری و فارسی) که در زبان کنونی آذربایجان وجود دارد، بسیاری از تعبیرات و امثال مستعمل در زبان کنونی آذربایجان ترجمه تعبیرات و امثال و ترکیبات فارسی (به طور کلی ایرانی) می باشد.
12- چون اکثر مواد لفظی و معنوی زبان کنونی آذربایجان ایرانی است و در حقیقت زبان کنونی آذربایجان از قالب ترکی و مواد ایرانی (آذری، فارسی، عربی مستعمل در فارسی) و ترکی (که چنان که گفتیم بیش از سی درصد مجموع مواد زبان را شامل نیست) تشکیل یافته است، زبان فعلی آذربایجان با زبان ترکی اصیل اختلافات فراوانی دارد تا جایی که زبان آذربایجان برای ترکان و زبان ترکی برای مردم آذربایجان کاملا مفهوم نیست و بهتر است این زبان را زبان آذری جدید یا ترکی آذری یا زبان کنونی آذربایجان بنامیم نه زبان ترکی چنان که به غلط مصطلح است.
13- علاوه بر مواد لفظی و معنوی ایرانی که در زبان کنونی آذربایجان وجود دارد، و یادگار زبان دیرین این سرزمین و نماینده این حقیقت می باشد که قالب و استخوان بندی زبان فعلی (قالب و استخوان بندی زبان ترکی) بر زبان اصلی و بومی مردم آذربایجان تحمیل شده است، هنوز گروهی از مردم آذربایجان به زبان‌هایی که از شعب زبان ایرانی به شمار می روند، سخن می گویند (زبان هرزنی و کرینگانی و خلخالی).
در چند سال اخیر تحقیقات مفیدی درباره زبان آذربایجان (اعم از قدیم و جدید) شده است که نتیجه کلی آن تحقیقات اجمالا ذکر شد. تحقیقاتی که تاکنون راجع به زبان آذربایجان شده پنج قسم است:
1- تحقیق زبان شناسی درباره زبان آذری قدیم.
2- تحقیقات کلی درباره تاریخچه و سوابق زبان قدیم آذربایجان.
3- تحقیقاتی که درباره آثار باقیمانده آذری قدیم به عمل آمده است.
4- تحقیق درباره لهجه های ایرانی که امروز در آذربایجان وجود دارد.
5- تحقیق درباره مواد و آثار فارسی و آذری (به طور کلی ایرانی) در زبان کنونی آذربایجان.
مأخذی که برای کسب اطلاعات مفصل از زبان آذربایجان می توان به آنها رجوع کرد، تا جایی که به نظر نگارنده رسیده و در نوشتن این مختصر از آنها استفاده شده، از این قرار است (2):
1- مقاله زبان قدیم آذربایجان از استاد هنینگ: The Ancient Language of Azerbaijan (Paper read before the Phiological Society on Dec. 4, 1953) در: Transactions of the Philological Society 1954, P.158-177
2- «زبان کنونی آذربایجان» تألیف دکتر ماهیار نوابی، از ص 28 تا 38 در این کتاب اختلاف تلفظ و تغییرات حروف و آواها در فارسی و آذربایجانی با یکدیگر سنجیده شده.
3- رک. فهرست مآخذی که در پایان مقاله محققانه «زبان‌ها و لهجه های ایرانی» از دکتر یارشاطر ذکر شده، مجله دانشکده ادبیات تهران، شماره 1و2 سال پنجم، ص 43 تا 46.
4- «اضافه در زبان آذری کهن»، سخنرانی دکتر رشید عیوضی در ششمین کنگره تحقیقات ایرانی.
5- «دقیقی، زبان دری و لهجه آذری»، از دکتر جلال متینی، شماره چهارم سال یازدهم مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی (زمستان 1354، به یادگار مجلس بزرگداشت دقیقی طوسی).
6- «زبان ترکی آذربایجان» از مرحوم عباس اقبال، مجله یادگار، سال 2 شماره 3 ص 9ـ 1.
7- «زبان کنونی آذربایجان» تألیف دکتر ماهیار نوابی، مقدمه ص 2 تا 28.
8- «آذری یا زبان باستان آذربایگان» تألیف احمد کسروی. این رساله در سال 1309 و 1352 جداگانه و نیز در ضمن «کاروند کسروی» در سال 1352 به چاپ رسیده است.
9- «فهلویات ماما عصمت و کشفی به زبان آذری» از ادیب طوسی، شماره سوم سال هشتم نشریه دانشکده ادبیات تبریز، ص 241.
10- G. Le Strange, The Land of the Eastern Caliphate، ص 1.159
11- «گویش آذری» پژوهشی از رحیم رضا زاده ملک، انتشارات انجمن فرهنگ ایران باستان ـ 6، مقدمه.
12- «رساله زبان آذربایجان و وحدت ملی ایران» از ناصح ناطق، تهران، 1358، از انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
13- «فهلویات ماماعصمت و کشفی به زبان آذری ـ اصطلاح راژی یا شهری» از ادیب طوسی، شماره سوم سال هشتم نشریه دانشکده ادبیات تبریز.
14- «فهلویات مغربی تبریزی» از ادیب طوسی، شماره دوم سال هشتم نشریه دانشکده ادبیات تبریز.
15- «فهلویات زبان آذری در قرن هشتم و نهم» از ادیب طوسی، شماره چهارم سال هفتم نشریه دانشکده ادبیات تبریز.
16- «نمونه ای از فهلویات قزوین و زنجان و تبریز (اصل و آوانوشت و معنی غزلی ملمع از همام تبریزی با توضیحات لغوی) در قرن هفتم» از ادیب طوسی، شماره سوم سال هفتم نشریه دانشکده ادبیات تبریز.
17- «زبان مردم تبریز در پایان سده دهم و آغاز سده یازدهم هجری»، دکتر نوابی، شماره سوم و چهارم سال نهم نشریه دانشکده ادبیات تبریز.
18- «رساله روحی انارجانی»، سعید نفیسی، فرهنگ ایران زمین جلد دوم، دفتر چهارم ص 372 ـ 329 .
19- «سندی در باب زبان آذری» از مرحوم عباس اقبال، مجله یادگار سال 2 شماره 3 ص 50-43.
20- «یک سند تاریخی از گویش آذری تبریز» از محمد مقدم، ایران کوده شماره 10
21- «گویش آذری (متن و ترجمه و واژه نامه رساله روحی انارجانی)» پژوهشی از رحیم رضازاده ملک، از انتشارات انجمن فرهنگ ایران باستان ـ 6، مقدمه و متن.
22- ایضاً برای «رساله مولانا روحی انارجانی» رجوع شود به: مقاله زبان قدیم آذربایجان از استاد هنینگ، ص 157 شماره 2 و ص 176 شماره 5.
23- «آثار موجود از زبان آذری» از ادیب طوسی (شامل توضیحات کلی و طبقه بندی آثار موجود از زبان آذری و فهرست واژه های باقیمانده از آن زبان)، شماره 4 سال نهم نشریه دانشکده ادبیات تبریز.
24- مقاله «دو نمونه از زبان مردم تبریز در سده های هفتم و هشتم هجری» از دکتر رشید عیوضی، در کتاب "چهره آذر آبادگان در آیینه تاریخ ایران"، سال 1353.
25- «بیست واژه آذری در حواشی نسخه خطی کتاب البلغه» سخنرانی استاد مجتبی مینوی در ششمین کنگره تحقیقات ایرانی
26- «آذریگان (آگاهیهایی درباره گویش آذری)»، از دکتر صادق کیا، تهران، 1354
27- «نکته ای چند از زبان هرزنی» از منوچهر مرتضوی، شماره سوم دوره ششم نشریه دانشکده ادبیات تبریز.
28- «تاتی و هرزنی» تألیف عبدالعلی کارنگ، تبریز 1333
29- «گویش کرینگان» تألیف یحیی ذکاء، 1332
30- «گویش گلین قیه» توسط یحیی ذکاء، فرهنگ ایران زمین 1336 دفتر اول.
31- «زبانها و لهجه های ایران» توسط دکتر یارشاطر، شماره 1 و 2 سال پنجم مجله دانشکده ادبیات تهران، صفحات 35، 36، 37، 42.
32- «فعل در زبان هرزنی» از منوچهر مرتضوی، شماره زمستان سال 1341 و شماره بهار سال 1342 نشریه دانشکده ادبیات تبریز.
33- «نمونه ای چند از لغت آذری» از ادیب طوسی در دو قسمت:
الف- اسامی قری و شهرها و امکنه، شماره 4 سال هشتم و شماره های 2 و 3 سال نهم نشریه دانشکده ادبیات تبریز.
ب- کلماتی که در زبان فعلی آذربایجان موجود است، شماره های 3 و 4 سال نهم نشریه دانشکده ادبیات تبریز.
34- «تعبیرات و اصطلاحات و امثال مشترک فارسی و آذربایجانی» از هوشنگ ارژنگی، نشریه دانشکده ادبیات تبریز: شماره های 1 و 2 سال نهم و شماره 1 سال دهم نشریه.
35- «تعبیرات و اصطلاحات و امثال مشترک فارسی و آذربایجانی» از رفیعه قنادیان، نشریه دانشکده ادبیات تبریز: شماره تابستان سال 1342.
...
چنان که گذشت زبان کنونی آذربایجان زبانی خاص و ممتاز است که از ترکیب قالب و استخوان بندی زبان ترکی با مواد لفظی و معنوی و روح زبان دیرین ایرانی آذربایجان به وجود آمده است و به طور کلی از سه جنبه قابل مطالعه است: ر 1- «از لحاظ فونتیک یا طرز تلفظ». طرز تلفظ زبان کنونی آذربایجان ممزوجی از طرز تلفظ آذری قدیم و ترکی و فارسی می باشد و هر سه زبان در طرز تلفظ زبان کنونی تأثیر فونتیک داشته اند. تأثیر فونتیک زبان فارسی اختصاصی به زبان مردم آذربایجان ندارد و زبان فارسی دری که زبان ادبی و کتابتی سرتاسر ایران (و از جمله آذربایجان چه در ادوار قدیم و چه در دوره رواج زبان فعلی) به شمار می رود، چه از لحاظ طرز تلفظ و چه از لحاظ مواد در کلیه لهجه هایی که زبانزد مردم نقاط مختلف ایران است، کما بیش تأثیر داشته و این تأثیر در زبان طبقه فاضل و باسواد آذربایجان که با زبان فارسی سر و کار مداوم دارند، بیشتر محسوس است.
2- «از لحاظ صرف و نحو یا استخوان بندی زبان». علت این که زبان کنونی آذربایجان را، با وجود غلبه مواد ایرانی بر مواد ترکی در آن زبان، زبان ترکی می نامند، مربوط به همین قسمت یعنی داشتن صرف ونحو و استخوان بندی زبان ترکی است.
3- «از لحاظ مواد تشکیل دهنده لفظی و معنوی زبان». از این لحاظ غلبه با مواد ایرانی (اعم از آذری و فارسی) است. برای مواد لفظی ایرانی که در زبان کنونی آذربایجان وجود دارد باید به منابع و مآخذ مربوط به زبان آذربایجان، که در بالا داده شده، رجوع شود.
از بین عناصر و مواد تشکیل دهنده هر زبان مواد و عناصر معنوی آن دارای اهمیتی خاص است. هر قومی طرز تعبیر و تشبیه و تمثیل خاصی دارد و همین طرز خاص تعبیر و تشبیه و تمثیل است که از آن به روح زبان تعبیر می کنیم. روح زبان را به طور کلی می توان در طرز تعبیر و تشبیه و تمثیل یا در تشبیهات و استعارات عام (منظور تشبیهات و استعاراتی است که جنبه ادبی و ابداعی نداشته زبانزد عموم اهل زبان است) و تعبیرات و اصطلاحات و امثال خلاصه کرد.
علت این که فراگرفتن قواعد صرفی و نحوی و لغات و مواد ظاهر یک زبان کافی برای تکلم فصیح و صحیح به آن زبان نمی باشد، همین موضوع (ناآشنایی متکلم به روح زبان) است و اگر کسی به روح یک زبان یعنی طرز تعبیر و تشبیه وتمثیل آن زبان آشنا نباشد، تکلم او بدان زبان خالی ازتصنع نخواهد بود و گفتار او لطافت و رنگ طبیعی نخواهد داشت. مردم ایران که در نقاط مختلف این سرزمین پهناور زندگی می کنند و به لهجه های گوناگون زبان ایرانی سخن می گویند، با صرف نظر از طرز خاص تلفظ و مصطلحات و تعبیرات مختص به خود دارای طرز تعبیر واحدی هستند و این وحدت طرز تعبیر معلول سه علت است:
نخست، اینکه لهجه های مختلف ایرانی از آبشخور واحدی سیراب شده اند و طبعاً طرز تعبیر مشترک ایرانی کمابیش در همه آن‌ها جاری می باشد.
دوم، به سبب تأثیر و ورود تعبیرات و اصطلاحات لهجه های مختلف در یکدیگر.
سوم، از لحاظ تأثیر دامنه دار زبان دری (فارسی) در لهجه های گوناگون ایرانی، و همین تأثیر روزافزون است که روز به روز ازتعدد و امتیاز لهجه ها می کاهد و لهجه های مردم ایران را به هم نزدیک می کند.
پس زبان مردم نقاط مختلف ایران با وجود اختلافاتی که لازمه طبیعی لهجه های گوناگون است، دارای زمینه و رنگ واحد ایرانی می باشد و همین زمینه و رنگ ایرانی است که به وضوح در زبان کنونی آذربایجان نیز جلوه‌گر است و روشن‌تر از هر دلیلی ریشه و بن و اصل ایرانی زبان آذربایجان را نمایان می سازد.
طرز تعبیر مشترک آذری و فارسی یا تعبیرات و اصطلاحات و امثال مشترک فارسی و آذری آیینه ای است که از پیوستگی و وحدت زمینه زبان مردم آذربایجان با زبان دیگر نقاط ایران حکایت می کند و نماینده این حقیقت است که مردم آذربایجان همان گونه می اندیشند و تعبیر می کنند و مثل می آورند که مردم دیگر نقاط ایران. به عبارت روشن‌تر مردم آذربایجان نیز مثل مردم تهران و شیراز و خراسان گاهگاهی سری به خانه هم می زنند و از پیچیدگی کردن خوش‌شان نمی آید و دست باز را کنایه از جود می گیرند و سوگند را می دهند و می خورند و هرگاه سرگله داشته باشند سرگلایه را باز می کنند و کسی را که گرسنه طبع است و آز جبلی و پایان ناپذیر دارد با وصف گرسنه چشم توصیف می کنند و بین غوره فشاری و آب غوره گرفتن و گریستن رابطه تشبیهی قائلند و شعبده بازی را چشم بندی می خوانند و کسی را که بدون داشتن استعداد فطری درصدد تقلید از بالاتر و بهتر از خود است و در نتیجه روش خود را نیز فراموش می کند، به کلاغی که می خواهد روش کبک را یاد بگیرد و درنتیجه روش خود را فراموش می کند تشبیه می کنند و اگر فارسی زبانان از گُل بالاتر نمی گویند آنان نیز ازگل سنگین تر نمی گویند و اگر آزمندان فارسی زبان ازآب کره می گیرند ، آنان نیز از آب سیاه سرشیر می گیرند و اشتهای ایشان نیز کور می شود و از مردم دورو بیزارند و مثل مردم دیگر نقاط ایران مار را به دست دیگران می گیرند و چون عازم پیدا کردن جایی که قبلاً بدان جا نرفته اند و آنجا را نمی شناسند باشند سراغ می گیرند و همچنان که مردم سرتاسر ایران عرقچین به سر می گذارند و با عرقچین عرق خود را خشک می کنند، آنان نیز عرق را می چینند. همچنین تصورات و تعبیرات خرافی ایشان (یعنی مردم آذربایجان) نیز با مردم سرزمینهای دیگر ایران یکی است و از صداکردن آب، آمدن مهمان را استنباط می کنند و آب را دلیل روشنایی و شادمانی می دانند، و از چشم زدن می ترسند و از شور چشمی و تنگ چشمی متنفرند، و اگر کف دستشان بخارد، به فکر پول می افتند و بالاخره مثل مردم سرتاسر ایران آرزومندند که دشمنان ایران آرزوی‌شان را به گور ببرند .

@title